Każdy z nas jest święty

Chociaż Agata Duda-Gracz na stałe nie jest związana z żadną szkołą teatralną, to cyklicznie wraca do pracy nad spektaklami dyplomowymi. W tym roku, wraz ze studentami warszawskiej Akademii Teatralnej, zajęła się tematyką świętości powszedniej.

Spektakl Ustawienia ze świętymi, czyli rozmowy obrazów powstał w wyniku współpracy trzech różnych instytucji – Akademii Teatralnej w Warszawie, Teatru im. Stefana Jaracza w Łodzi oraz Festiwalu Czterech Kultur, którego kuratorką była w tym roku Agata Duda-Gracz. Ten typ współpracy otwierał przed studentami i realizatorami nowe szanse. Adepci sztuki aktorskiej mogli zaprezentować się na dwóch scenach – łódzkiej i warszawskiej, a dzięki potrójnemu finansowaniu, twórcy mieli większe możliwości, niż zazwyczaj bywa to przy dyplomach. Dodatkowo sytuacja, w której premiera spektaklu dyplomowego odbywa się poza murami szkoły teatralnej jest sytuacją nietypową, ale stanowiącą wartościowe doświadczenie dla aktorów.

Dlaczego świętość?

Reżyserkę ciekawi w świętości jej niezwyczajność i powszedniość jednocześnie. Z jednej strony: historia żywota człowieczego, która z jakichś powodów została uznana za wyjątkową, a z drugiej to, co następuje potem – bytowanie transcendentne, a także bycie przekaźnikiem wartości religijnych, patronem i opiekunem ludzi. Żywym, bądź malowanym świadectwem Boga.

„Uważam, że każdy z nas jest święty. Nie wszyscy lądujemy na ołtarzach, jednak moim zdaniem, świętość jest zjawiskiem powszednim i między innymi o tym jest ten spektakl” – stwierdza Agata Duda-Gracz.

Praca ze studentami

Reżyserka zwraca uwagę na to, że praca nad dyplomem wymaga od niej innego rodzaju zaangażowania, niż praca nad spektaklem w teatrze. Cel dyplomu jest inny: z jednej strony powinno powstać jak najlepsze przedstawienie, a z drugiej – krótko mówiąc – studenci mają wykazać się zawodowym warsztatem i dostać pracę. Z tego względu spektakle dyplomowe przygotowywane przez Agatę Dudę-Gracz ukierunkowane są na studentów. Podczas pierwszego spotkania słyszą oni pytania: „Co wam się marzy? Co chcielibyście zagrać?”. Na podstawie ich odpowiedzi reżyserka konstruuje scenariusz.

Spektakle te zawsze opierają się na pracy zespołowej, a oprócz tego angażują wszystkie umiejętności młodych aktorów – ich predyspozycje, umiejętności wyniesione ze szkoły i talenty, które jeszcze nie objawiły się na scenie. Praca nad dyplomem pozwala Dudzie-Gracz na wymianę energii ze studentami – za każdym razem czegoś się od nich uczy. Dokonuje też rewizji własnego warsztatu. Ponieważ oprócz funkcji reżysera przyjmuje też funkcję pedagoga, stara się, aby aktorzy wynieśli jak najwięcej ze spotkania z nią i nauczyli się czegoś, czego przez kilka lat studiów jeszcze nie poznali.

Rola pedagoga nie powstrzymuje jednak reżyserki przed utrzymywaniem relacji partnerskich z aktorami. Chociaż przyznaje, że nie wierzy w demokrację w teatrze – to ona, jako reżyser, jest dowódcą, a spektakl jest realizacją jej wizji – pracuje za porozumieniem stron, a nie pod przymusem. Za każdym razem wiąże się emocjonalnie z ludźmi, z którymi pracuje.

Święci współpracownicy

Agata Duda-Gracz tworzy swoje spektakle ze sprawdzonym zespołem realizatorów. Jak przyznaje: „Nie byłoby mnie i nie byłoby moich spektakli, gdyby nie było moich współpracowników.”

Premiera Ustawień… była swoistym jubileuszem Dudy-Gracz oraz Katarzyny Łuszczyk, ponieważ po około dwudziestu pięciu wspólnych spektaklach, wróciły do teatru, w którym się poznały. Od spektaklu Według Agafii w Łodzi w Teatrze im. Stefana Jaracza, którego premiera odbyła się w 2009 roku, to Łuszczyk czuwa nad reżyserią świateł w spektaklach Agaty Dudy-Gracz.

Nie wyobraża sobie także pracy bez Tomasza Wesołowskiego. O tyle, o ile formy postaci reżyserka opracowuje z aktorami sama, o tyle wszelkie sceny bardziej skomplikowane ruchowo (jak np. układy bójek), układa zaufany choreograf. Według Dudy-Gracz, jest on osobą wyczuloną na aktora i podchodzącą do niego z wyjątkowym szacunkiem.

Muzyką w spektaklach Agaty Dudy-Gracz zajmuje się kilku kompozytorów (m.in. Maja Kleszcz, czy Wojciech Krzak), jednak przy Ustawieniach… funkcję tę przyjął Łukasz Wójcik. Pierwszy raz współpracowali ze sobą na scenie w relacji reżyserka-aktor, jednak szybko okazało się, że Wójcik jest także utalentowanym kompozytorem i tak od Ciekawej pory roku w Muzeum Powstania Warszawskiego (premiera: 02.08.2015), współpracują coraz częściej.

Święte kolaże, które aktorzy nosili na plecach, były połączeniem założeń scenograficznych Agaty Dudy-Gracz oraz inwencji twórczej Magdy Muchy. Ta znajomość zaczęła się od asystentury Muchy przy spektaklu Ja jestem Hamlet w Teatrze Nowym w Poznaniu (premiera: 26.04.2019), a przerodziła się w drugą asystenturę, tym razem - bardziej rozbudowaną. Chociaż reżyserka sama tworzy swoje scenografie, w tym przypadku jej asystentka miała wyjątkową możliwość wykonania istotnych elementów dekoracyjnych.

Miałam okazję obserwować Agatę Dudę-Gracz przy pracy i – jako jej asystentka – dołożyć malutką cegiełkę do końcowego efektu. Czasem moja praca polegała na przyklejaniu fluorescencyjnych znaczników do podłogi sceny, a czasem na śledzeniu scenariusza, aby w razie czego podpowiedzieć aktorom uporczywie wylatujący z głowy tekst. Innym razem pomagałam  Kasi Łuszczyk, Magdzie Musze, Łukaszowi Wójcikowi, czy Tomkowi Wesołowskiemu. Przede wszystkim jednak, była to wyjątkowa przygoda, fantastyczne doświadczenie i niecodzienna okazja do poznania i podglądania przy pracy wspaniałych twórców teatralnych.

Zdjęcia: Grzegorz Nowak, Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi